{"id":395,"date":"2015-10-06T09:05:47","date_gmt":"2015-10-06T09:05:47","guid":{"rendered":"https:\/\/parcyresgob.org.uk\/?page_id=395"},"modified":"2026-01-05T17:02:28","modified_gmt":"2026-01-05T17:02:28","slug":"the-old-bishops-palace","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/parcyresgob.org.uk\/cy\/history\/the-old-bishops-palace\/","title":{"rendered":"Hen Balas yr Esgob"},"content":{"rendered":"

Mae\u2019r cysylltiad rhwng Esgobion Tyddewi ac Abergwili\u2019n mynd n\u00f4l dros 700 o flynyddoedd. Dechreuodd ar ddiwedd y drydedd ganrif ar ddeg pan sefydlodd yr Esgob Thomas Bek goleg eglwysig o 21 o offeiriaid yn Abergwili. Roedd hyn ar adeg pan oedd yr eglwys yn berchen ar dipyn o dir yn yr ardal. Yn wir, ar yr adeg hon, roedd Abergwili\u2019n un o\u2019r pedair tref yn Sir Gaerfyrddin yr oedd Esgobion Tyddewi\u2019n berchen arni. Parhaodd y coleg a sefydlwyd gan Bek yn Abergwili tan ganol yr unfed ganrif ar bymtheg.<\/p>\n

Ym 1541, penderfynodd yr Esgob William Barlow, oedd yn teimlo bod Tyddewi\u2019n rhy anghysbell i fyw yno symud y coleg i Aberhonddu er mwyn iddo allu troi Abergwili\u2019n gartref newydd iddo. Parhaodd ei balas yn gartref i Esgobion Tyddewi am y 431 o flynyddoedd nesaf.<\/p>\n

Pan ddaeth Richard Davies yn esgob ym 1561, trodd y palas yn gartref i\u2019r Dadeni yng Nghymru<\/em>. Daeth arlunwyr, awduron a beirdd i Abergwili gan gynnwys William Salesbury, sef prif ysgolhaig Cymraeg y Dadeni<\/em>. Wrth aros yn Abergwili ac wrth weithio gyda\u2019r Esgob Davies, lluniodd y cyfieithiadau Cymraeg cyntaf o\u2019r Testament Newydd a\u2019r Llyfr Gweddi Gyffredin. Er gwaethaf hyn, ymhen rhai blynyddoedd ar \u00f4l marwolaeth Davies ym 1581, disgrifiwyd bod y palas yn adfail eithafol<\/em>.<\/p>\n

Daeth William Laud yn Esgob ar Dyddewi dan Siarl I ond dim ond dwywaith yr ymwelodd \u00e2\u2019r palas. Er gwaethaf hyn, gadawodd waddol parhaol yn Abergwili, gan fod y capel ar y llawr cyntaf wedi\u2019i godi yn dilyn cais ganddo. Cysegrodd yr Esgob Laud y capel wrth ymweld am yr eildro a\u2019r tro diwethaf ym 1625. Mae\u2019r capel yn dal i fod yna heddiw, ond mae\u2019r hyn a welwn nawr o ganlyniad i ailadeiladu helaeth yn dilyn t\u00e2n a losgodd y palas yn ulw ym 1903.<\/p>\n

\"Llun<\/p>\n

Capel yr Esgob Laud cyn y t\u00e2n ym 1903<\/strong>
\n<\/em>Diolch i Amgueddfeydd Sir Gaerfyrddin<\/em><\/p>\n

\"Capel<\/p>\n

Capel Laud heddiw<\/em><\/strong><\/p>\n

O weld y palas mewn cyflwr dirywiedig, cafodd gwaith adnewyddu mawr ei wneud rhwng 1713 ac 1722 dan ddwylo\u2019r Esgob Adam Ottley a gostiodd o leiaf \u00a3370 – mae hyn yn gyfwerth \u00e2 sawl miliwn o bunnoedd heddiw<\/em>. Ac eto, 35 mlynedd yn ddiweddarach, disgrifiwyd bod y palas mewn cyflwr gwael iawn unwaith eto.<\/p>\n

Mae\u2019n rhaid bod gwaith atgyweirio wedi\u2019i wneud gan fod Mary Morgan, teithwraig tuag at ddiwedd y 18fed<\/sup> ganrif, wedi canmol y t\u0177, y tir a\u2019i leoliad mewn dyffryn gan ddweud bod awduron eraill wedi bod yn rhy llym eu beirniadaeth o adeilad y palas yn y gorffennol.<\/p>\n

\"Mae<\/p>\n

Cegin y palas<\/em><\/strong><\/p>\n

Cynhaliodd yr Esgob Arglwydd George Murray addasiadau mawr i\u2019r palas a\u2019r tir ar ddechrau\u2019r bedwaredd ganrif ar bymtheg. Ar yr adeg hon, o ganlyniad i lifogydd difrifol ym 1802, newidiodd Afon Tywi ei chwrs i ffwrdd o Barc yr Esgob. Roedd cwrs newydd yr afon ymhellach i gyfeiriad y de ar draws llawr y dyffryn, gan adael dim ond llyn dolennog oedd yn datgelu lleoliad ei gwrs gwreiddiol. Daeth y llyn hwn yn adnabyddus fel \u2018Pwll yr Esgob\u2019<\/em> ac mae\u2019n parhau heddiw ar hyd pen dwyreiniol y tir fel hafan i fywyd gwyllt a phlanhigion.<\/p>\n

Dim ond rhai blynyddoedd ar \u00f4l y gwaith ailadeiladu gan Esgob Murray, pan ddaeth John Jenkinson yn esgob ym 1825, roedd y palas bron yn adfail unwaith eto. Gwariodd yr Esgob Jenkinson ei arian ei hun i ailadeiladu\u2019r adeilad bron yn gyfan gwbl ar Ffurf Elisabethaidd<\/em>. Ar \u00f4l i\u2019r gwaith gael ei gwblhau, disgrifiwyd y palas fel \u2018plasty uchelwrol gydag agwedd Elisabethaidd hardd\u2019, \u2018yn gain ac yn helaeth\u2019.<\/em><\/p>\n

\"<\/p>\n

Palas a lawnt y dwyrain ym 1870<\/strong>
\n<\/em>Diolch i Amgueddfeydd Sir Gaerfyrddin<\/em><\/p>\n

Ychydig newidiodd y palas yn ystod gweddill y bedwaredd ganrif ar bymtheg, yna bu trychineb ym 1903. Dinistriodd t\u00e2n simnai\u2019r rhan fwyaf o\u2019r adeilad, gan gynnwys Capel Laud. Atgyweiriwyd y palas rhwng 1904 ac 1907 a bu\u2019r esgob yn byw yn Neuadd Middleton, Llanarthne yn ystod y cyfnod hwnnw.<\/p>\n

\"Mae<\/p>\n

Y palas yn dilyn t\u00e2n 1903, o edrych o gyfeiriad y de-ddwyrain, gellir gweld y capel ar ochr chwith bellaf y llun<\/strong>
\n<\/em>Diolch i Amgueddfeydd Sir Gaerfyrddin<\/em><\/p>\n

\"<\/p>\n

Ystafell fwyta\u2019r palas yn oddeutu 1910<\/strong>
\n<\/em>Diolch i Amgueddfeydd Sir Gaerfyrddin<\/em><\/p>\n

Ym 1972, codwyd Palas newydd yr Esgobion ar ran o\u2019r gerddi i ochr orllewinol yr adeilad presennol. Mae\u2019r palas newydd hwn yn parhau i fod yn gartref i Esgob Tyddewi, gan gynnal cysylltiad hir Abergwili gyda\u2019r swydd.<\/p>\n

Cymerodd yr awdurdod lleol gyfrifoldeb dros yr hen balas a gweddill y tir ym 1974 a phedair blynedd yn ddiweddarach, ail-agorwyd y palas fel cartref newydd Amgueddfa ryfeddol Sir Gaerfyrddin.<\/p>\n

\"Cwch<\/p>\n

Cwrwgl sydd i\u2019w weld yn yr amgueddfa; mae cwryglau wedi\u2019u defnyddio i bysgota Afon Tywi ers canrifoedd<\/em><\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Mae\u2019r cysylltiad rhwng Esgobion Tyddewi ac Abergwili\u2019n mynd n\u00f4l dros 700 o flynyddoedd. Dechreuodd ar ddiwedd y drydedd ganrif ar ddeg pan sefydlodd yr Esgob Thomas Bek goleg eglwysig o 21 o offeiriaid yn Abergwili. Roedd hyn ar adeg pan oedd yr eglwys yn berchen ar dipyn o dir yn yr ardal. Yn wir, ar … <\/p>\n

Learn More | Dysgwch Mwy “Hen Balas yr Esgob”<\/span><\/a><\/div>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":2662,"parent":2052,"menu_order":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","template":"","meta":{"iawp_total_views":111,"footnotes":""},"categories":[88],"tags":[138,124],"class_list":{"0":"post-395","1":"page","2":"type-page","3":"status-publish","4":"has-post-thumbnail","6":"category-bishops-palace","7":"tag-palas-yr-esgob","8":"tag-history","9":"no-comments"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/parcyresgob.org.uk\/cy\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/395","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/parcyresgob.org.uk\/cy\/wp-json\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/parcyresgob.org.uk\/cy\/wp-json\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/parcyresgob.org.uk\/cy\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/parcyresgob.org.uk\/cy\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=395"}],"version-history":[{"count":4,"href":"https:\/\/parcyresgob.org.uk\/cy\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/395\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":5223,"href":"https:\/\/parcyresgob.org.uk\/cy\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/395\/revisions\/5223"}],"up":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/parcyresgob.org.uk\/cy\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/2052"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/parcyresgob.org.uk\/cy\/wp-json\/wp\/v2\/media\/2662"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/parcyresgob.org.uk\/cy\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=395"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/parcyresgob.org.uk\/cy\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=395"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/parcyresgob.org.uk\/cy\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=395"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}