Erbyn 1784, mae braslun yn dangos lawntiau agored blaenorol y parc difyrion<\/em> oedd bellach wedi\u2019u plannu gyda choed a llwyni aeddfed. Mae disgrifiadau pellach gan Mary Morgan ym 1791 yn trafod symlder ac eto harddwch<\/em> cynllun y tir.<\/p>\n Mae map o\u2019r safle o 1796 yn dangos gardd i ogledd y palas sydd wedi\u2019i cholli erbyn hyn; yr ardd lysiau<\/em> i gyfeiriad y gorllewin a\u2019r parc difyrion<\/em> i\u2019r dwyrain. Yn ystod yr un flwyddyn, disgrifiodd Iolo Morganwg, y bardd a\u2019r hynafiaethydd y palas am fod \u2018mewn man prydferth yn Nyffryn moethus Tywi.<\/em><\/p>\n Newidiodd y palas a\u2019r tir cryn dipyn rhwng 1801 ac 1803 dan yr Esgob Arglwydd George Murray. Dywedwyd \u2018dan ei reolaeth, daethpwyd \u00e2\u2019r tir i gyflwr amaethu a harddwch uchel, ond yn syml o ran chwaeth\u2026\u2019<\/em><\/p>\n Mae cynllun o\u2019r safle ar yr adeg hon yn dangos lawnt i ddwyrain y palas gydag un llwybr yn ymgordeddu i gyfeiriad y dwyrain trwy goed wedi\u2019u plannu\u2019n ddwys. Ar yr adeg hon, ym 1802, o ganlyniad i lifogydd difrifol, newidiodd Afon Tywi ei chwrs i ffwrdd o Barc yr Esgob. Symudodd yr afon ymhellach ar draws llawr y dyffryn, gan adael dim ond llyn dolennog oedd yn dangos ei gwrs gwreiddiol. Daeth hwn yn adnabyddus fel Pwll yr Esgob<\/em> ac mae\u2019n parhau i fodoli heddiw ym mhen dwyreiniol y tir, yn hafan i fywyd gwyllt.<\/p>\n Ffotograff o Bwll yr Esgob a dynnwyd yn y 1980au, yn y gwanwyn, mae wedi\u2019i orchuddio gyda lil\u00efau\u2019r d\u0175r melyn gan greu sioe arbennig i ymwelwyr y parc.<\/em><\/strong><\/p>\n Pan ailadeiladodd yr Esgob John Jenkinson y palas ar ddechrau i ganol y bedwaredd ganrif ar bymtheg, cafodd y tir ei ailfodelu ar ffurf pictiwr\u00e9sg<\/em> hefyd gyda golygfannau trwy\u2019r coed ar draws ac i fyny\u2019r dyffryn. Yn y 1840au, dywedwyd iddo \u2018ychwanegu tipyn at brydferthwch y parc difyrion trwy welliannau call\u2019<\/em>.<\/em><\/p>\n Mae map yst\u00e2d o 1843 yn dangos yn union pa mor helaeth fu\u2019r newidiadau hyn. Cafodd adeiladau o gwmpas yr ardd lysiau \u00e2 wal o\u2019i chwmpas eu dymchwel i ymestyn y gerddi, wrth i adeiladau gardd newydd gan gynnwys orendy gael eu codi. Sefydlwyd gardd flodau cylch ffurfiol i ogledd y palas ac mae\u2019r tir bellach wedi\u2019i blannu\u2019n dda gyda choed a llwyni gyda llwybr syml yn mynd o gwmpas yr ymyl. Rhedodd rhodfa breifat ar draws y Dd\u00f4l Fawr ar hyd glannau Pwll yr Esgob.<\/p>\n Sglefrio ar y Dd\u00f4l Fawr yn ystod blynyddoedd cynnar yr ugeinfed ganrif<\/strong> Cofnodir rhai m\u00e2n newidiadau i\u2019r tir yn hanner olaf y bedwaredd ganrif ar bymtheg ar fap Arolwg Ordnans 1889. Roedd yr ardd gylch ffurfiol wedi mynd, wedi\u2019i disodli gan lawnt wrth i dri th\u0177 gwydr newydd gael eu hadeiladu yn yr ardd lysiau gyda wal o\u2019i chwmpas.<\/p>\n Porthdy\u2019r Parc yn oddeutu 1890<\/em><\/strong> Yn ystod y 1890au, roedd y tir yn lleoliad ar gyfer sioeau garddwriaethol blynyddol. Ym 1894, bu Mr Keightly, Prif Arddwr y palas, yn un o\u2019r beirniaid. O gwmpas troad yr ugeinfed ganrif, disgrifiodd Gwenonwy Owen, merch yr Esgob Owen fod y tir yn cynnwys \u2018llwyni sy\u2019n blodeuo, castanwydden enfawr ryfeddol…yng nghanol y lawnt, y gedrwydden enfawr, dwy neu dair coeden yn agos iawn at ei gilydd ar y lawnt, tair coeden yr oedd y plant yn mwynhau eu dringo…deildy braf iawn wedi\u2019i orchuddio mewn gwyddfid\u2019.<\/em><\/p>\n Ym 1902, ychydig cyn t\u00e2n y palas, Mr Tuberville oedd y Prif Arddwr, a dyfodd ellyg, ffrwythau pwdin a llysiau a enillodd wobrau.<\/p>\n Y palas wedi\u2019i adnewyddu ar \u00f4l t\u00e2n 1903<\/strong> Mae map Arolwg Ordnans 1906 yn dangos bod conifferau wedi\u2019u plannu yn y palas ac o\u2019i gwmpas ynghyd \u00e2 pherllan. Ysgrifennodd yr hynafiaethydd nodedig, George Eyre Evans o gwmpas adeg y Rhyfel Byd Cyntaf fod \u2018gogoniant Abergwili fodd bynnag yn y Palas, nid y t\u0177 presennol efallai ond y tir hanesyddol gogoneddus yr oedd wedi\u2019i leoli ynddo\u2019.<\/em><\/p>\n Palas yr Esgobion a Gardd \u00e2 Wal o\u2019i Chwmpas yn y 1950au<\/em><\/strong><\/p>\n Mae Arolwg Ordnans 1970 yn dangos y tir yn ystod ei ddyddiau olaf fel preswylfa breifat gyda dau o\u2019r tai gwydr yn yr ardd \u00e2 wal o\u2019i chwmpas wedi\u2019u dymchwel a\u2019r trydydd un heb wydr. Ym 1972, defnyddiwyd tir i gyfeiriad y gorllewin o\u2019r palas fel safle preswylfa newydd yr esgob ac ym 1974, rhannwyd y safle pan gaffaelodd Cyngor Sir Caerfyrddin hen Balas yr Esgob, Parc a Phwll yr Esgob<\/em>, tra arhosodd yr ardd lysiau \u00e2 wal o\u2019i chwmpas gyda Chorff Cynrychioliadol yr Eglwys yng Nghymru.<\/p>\n Y tir yn yr hydref 1987 yn dangos safle\u2019r Swyddfa Dywydd<\/em><\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Daw\u2019r dystiolaeth ar gyfer yr ardd a\u2019r parc yn Abergwili yn hwyr yn hanes y safle. Yn wir, nid yw\u2019r rhestr o\u2019r eiddo y mae Esgob Tyddewi\u2019n berchen arnynt a ysgrifennwyd ym 1326 yn dweud a fodolai gardd neu barc yn Abergwili hyd yn oed.<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":2309,"parent":2052,"menu_order":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","template":"","meta":{"iawp_total_views":21,"footnotes":""},"categories":[90,12],"tags":[119,125,124,127],"class_list":{"0":"post-397","1":"page","2":"type-page","3":"status-publish","4":"has-post-thumbnail","6":"category-garden-history","7":"category-history","8":"tag-pwll-yr-esgob","9":"tag-garden-history","10":"tag-history","11":"tag-walled-garden","12":"no-comments"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/parcyresgob.org.uk\/cy\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/397","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/parcyresgob.org.uk\/cy\/wp-json\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/parcyresgob.org.uk\/cy\/wp-json\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/parcyresgob.org.uk\/cy\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/parcyresgob.org.uk\/cy\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=397"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/parcyresgob.org.uk\/cy\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/397\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":5185,"href":"https:\/\/parcyresgob.org.uk\/cy\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/397\/revisions\/5185"}],"up":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/parcyresgob.org.uk\/cy\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/2052"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/parcyresgob.org.uk\/cy\/wp-json\/wp\/v2\/media\/2309"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/parcyresgob.org.uk\/cy\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=397"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/parcyresgob.org.uk\/cy\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=397"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/parcyresgob.org.uk\/cy\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=397"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}![\"Mae](\"https:\/\/parcyresgob.org.uk\/wp-content\/uploads\/Murray.jpg\")
<\/p>\n![\"Mae](\"https:\/\/parcyresgob.org.uk\/wp-content\/uploads\/bishopspond.jpg\")
<\/p>\n![\"](\"https:\/\/parcyresgob.org.uk\/wp-content\/uploads\/Jenkinson.jpg\")
<\/p>\n![\"Mae](\"https:\/\/parcyresgob.org.uk\/wp-content\/uploads\/skating.jpg\")
<\/p>\n
\n<\/em>Diolch i Amgueddfeydd Sir Gaerfyrddin<\/em><\/p>\n![\"](\"https:\/\/parcyresgob.org.uk\/wp-content\/uploads\/lodge1890jpg.jpg\")
<\/p>\n
\nDiolch i Amgueddfeydd Sir Gaerfyrddin<\/em><\/p>\n![\"Llun](\"https:\/\/parcyresgob.org.uk\/wp-content\/uploads\/restoredpalace.jpg\")
<\/p>\n
\n<\/em>Diolch i Amgueddfeydd Sir Gaerfyrddin<\/em><\/p>\n![\"Golygfa](\"https:\/\/parcyresgob.org.uk\/wp-content\/uploads\/aerialshot1950s.jpg\")
<\/p>\n![\"Ardal](\"https:\/\/parcyresgob.org.uk\/wp-content\/uploads\/trees1987a.jpg\")
<\/p>\n![\"](\"https:\/\/parcyresgob.org.uk\/wp-content\/uploads\/trees1987b.jpg\")
<\/p>\n